پرده سینما

ناخدای کشتی مرگ؛ نگاهی به «نوسفراتو: یک سمفونی وحشت» ساخته‌ی فردریش ویلهلم مورنائو

پیمان عباسی‌نیا

 

 

 

 

 

 

 

هر پنج‌شنبه، طعم سینما را در پرده سینما بچشید!

 

با طعم سینما، سینما را از دریچه ای تازه ببینید!

 

نقد و بررسی فیلمهای مهم تاریخ سینما در طعم سینما

 

 

Nosferatu: A Symphony of Horror

عنوان به زبان آلمانی: Nosferatu, eine Symphonie des Grauens

كارگردان: فردریش ویلهلم مورنائو

فيلمنامه: هنریک گالین

بازيگران: ماکس شرک، گوستاو فون‌وانگنهایم، گرتا شرودر و...

محصول: جمهوری وایمار، ۱۹۲۱

زبان: صامت

مدت: ۸۹ دقیقه

گونه: ترسناک

 

 

■ طعم سینما - شماره‌ی ۱۴۴: نوسفراتو: یک سمفونی وحشت (Nosferatu: A Symphony of Horror)

 

 

طعم سینما - شماره‌ی ۱۴۴نخستین فیلم صامتی که برای طعم سینما برگزیده‌ام، یکی از شاهکارهای سالیان آغازین سینماست: نوسفراتو: یک سمفونی وحشت، اثر از قیدوُبندِ زمان رسته‌ی فردریش ویلهلم مورنائو؛ فیلمی که پس از گذشت حول‌وُحوش یک قرن از ساخت‌اش [۱] حالا با فراغ بال می‌شود صفت "ماندگار" را درموردش به‌کار بست. هم‌چنان‌که نوسفراتو: یک سمفونی وحشتِ آقای مورنائو را مبرا از وابستگی به زمان می‌دانم، معتقدم حق‌اش فراتر از آن است که روا باشد در چهارچوب تعاریف سینمای اکسپرسیونیستی محدودش ساخت [۲]؛ تأکید می‌کنم: فیلم نوسفراتو: یک سمفونی وحشت تاریخ‌مصرف ندارد و تماشایش همواره توأم با لذت است.

تا امروز و در صفحه‌ی حاضر تعداد قابلِ توجهی فیلم‌ترسناک را در ساب‌ژانرهای مختلف بررسی کرده‌ام؛ از آثار جریان‌سازی مثل بچه‌ی رزماری (Rosemary's Baby) [ساخته‌ی رومن پولانسکی/ ۱۹۶۸]، کشتار با اره‌برقی در تگزاس (The Texas Chain Saw Massacre) [ساخته‌ی تاب هوپر/ ۱۹۷۴] و پروژه‌ی جادوگر بلر (The Blair Witch Project) [ساخته‌ی مشترک ادواردو سانچز و دانیل مایریک/ ۱۹۹۹] گرفته تا فیلم‌های مهجوری از قبیل پرونده‌ی ۳۹ (Case 39) [ساخته‌ی کریستین آلوارت/ ۲۰۰۹]، سکوت مطلق (Dead Silence) [ساخته‌ی جیمز وان/ ۲۰۰۷] و تسخيرشده (Haunt) [ساخته‌ی مک کارتر/ ۲۰۱۳] [۳]. در این شماره می‌خواهیم سروقت ریشه‌ها برویم، فیلمی که به‌عنوان "اولین فیلم‌ترسناک تاریخ سینما" شهرت پیدا کرده است.

حصول اطمینان از این‌که نوسفراتو: یک سمفونی وحشت اولین فیلم سینمای وحشت هست یا نه، نیاز به بررسی دقیقِ پژوهشگرانه و صدالبته دسترسی به آرشیوی پروُپیمان دارد؛ در هر صورت، نوسفراتو: یک سمفونی وحشت قطعاً از اولین فیلم‌ترسناک‌هاست و بناکننده‌ی پاره‌ای از قواعد ژانر. «هاتر (با بازی گوستاو فون‌وانگنهایم) و همسرش الن (با بازی گرتا شرودر) در ویسبورگ زندگی آرام و عاشقانه‌ای دارند تا این‌که کارفرمای مرد جوان، ناک (با بازی الکساندر گراناخ) هاتر را به مأموریتی دوروُدراز در ترانسیلوانیا و نزد کنت اورلوک (با بازی ماکس شرک) می‌فرستد. ناک به هاتر خبر می‌دهد که جناب کنت [نوسفراتو] قصد خرید خانه‌ای زیبا در شهر ویسبورگ دارد و اگر هاتر بتواند معامله را جوش بدهد، پول خوبی به جیب خواهد زد...»

با پیش‌زمینه‌ی ذهنیِ تیره‌وُتار سراغ فیلمی مثل نوسفراتو: یک سمفونی وحشت رفتن و به‌طور کلی فیلمِ صامت دیدن را کاری شاق فرض کردن، اشتباه محض است! نوسفراتو: یک سمفونی وحشت در قیاس با فیلم‌های روتینِ بهره‌مند از باند صوتی، کم که نمی‌آورد هیچ، یک سروُگردن هم از آن‌ها بالا‌تر است چرا که بدون اتکا به المان تأثیرگذاری چون صدا [و ایضاً: رنگ] گلیم خودش را [در زمینه‌ی برقراری ارتباط با مخاطب] از آب بیرون می‌آورد.

در نوسفراتو: یک سمفونی وحشت آن‌چه بیش از هر عنصر دیگر، هول‌وُهراس را به جان بیننده می‌ریزد، عدم وقوع داستان در دکورها و فضاهای غیرواقعی است؛ اتخاذ چنین رویه‌ای [= استودیویی ساخته نشدن فیلم] موجب گردیده تا نوسفراتو: یک سمفونی وحشت هرچه بیش‌تر از فانتزی دور و به رئال نزدیک شود. به‌عبارت دیگر، حین تماشای نوسفراتو: یک سمفونی وحشت به حس‌وُحالی شبیه این می‌رسید که انگار سال ۱۸۳۸ در ویسبورگ، شیوع طاعون واقعاً اتفاق افتاده و تازه هر آن ممکن است کشتی حامل نوسفراتو در یکی از بنادرِ بیخِ گوش‌مان پهلو بگیرد و تابوت‌های لبالب از وحشت و موش و خاک مرگ برای ما سوغات بیاورد!

به‌نظرم اتمسفر وقایع‌نگاریِ تصویریِ مستندگونه‌ای بر نوسفراتو: یک سمفونی وحشت حاکم است که گه‌گاه بیش از آن‌که بار دراماتیک داشته باشد، جلوه‌ای رئالیستی دارد؛ گویی به‌شیوه‌ی فیلم‌ترسناک‌های امروزی [که می‌دانیم بعد از اکران موفق پروژه‌ی جادوگر بلر در سینمای وحشت باب شد] شاهد فیلمی در فرمت موسوم به "تصاویرِ کشف‌شده" (found footage) هستیم که پلان‌های زیرخاکی و رنگ‌وُرورفته‌اش توسط مونتوری باحوصله و خوش‌ذوق کنار همدیگر چیده شده‌اند! عامل ترس‌آفرینِ نوسفراتو: یک سمفونی وحشت ملموس و باورکردنی است.

همان‌طور ‌که از اسم فیلم نیز برمی‌آید، وحشت‌آفرینی از ناحیه‌ی نوسفراتو اتفاق می‌افتد ولی ترس تنها حسی نیست که او القا می‌کند؛ اصولاً تکلیف‌تان در رویارویی با نوسفراتو معلوم نیست! نمی‌دانید بایستی از او بترسید یا دوست‌اش بدارید و دل‌تان برایش بسوزد؟! و این بلاتکلیفی به‌گونه‌ای است که آزارنده و مخل نمی‌شود؛ نگارنده که به‌شخصه آن‌قدر نوسفراتو را سمپاتیک یافته است که حتی از هیولا خطاب کردن‌اش ابا دارد! در نوسفراتو: یک سمفونی وحشت برخلاف انتظار، آدم‌های قطب خیر داستان [الن و هاتر] به‌هیچ‌روی همدلیِ تماشاگر را برنمی‌انگیزند و اغلب سطحی و مضحک به‌نظر می‌رسند! به‌جایش [چنان‌که اشاره شد] این سرچشمه‌ی نیستی و ارباب تاریکی [نوسفراتو] است که جلبِ علاقه و دل‌سوزی می‌کند.

اما مهم‌ترین احساسی که از وقت گذاشتن برای نوسفراتو: یک سمفونی وحشت به مخاطبان‌اش دست می‌دهد، نه ترس و وحشت که حظ وافر بصری است. فیلم مونائو، چشم‌های مخاطب تیزبین را به مهمانی سایه‌روشن‌ها، کنتراست‌ها، انواع‌وُاقسام خطوط و... دعوت می‌کند؛ آن‌هم مهمانی‌ای خوشبختانه خواب‌آور و خسته‌کننده نیست. عالیجناب مورنائو میزبان کاربلدی است که بی‌لکنت قصه تعریف می‌کند. با وجود این‌که نوسفراتو: یک سمفونی وحشت به دوران پیدایش هنر هفتم تعلق دارد ولی شگفت‌انگیز است که ننگ ناپختگی بر پیشانی‌اش نقش نبسته. توجه داشته باشید که اف. دبلیو. مورنائو از نوابغ سینماست؛ هنرمند مبتکری که تماشای فیلم‌هایش به‌منزله‌ی کلاسِ درسی برای سینماگرانِ پس از او بود.

چه خوب که نوسفراتو: یک سمفونی وحشت [به هر دلیل] اقتباس وفادارانه‌ای از "دراکولا"ی برام استوکر نیست وگرنه لابد تبدیل به آش شله‌قلمکاری نظیر ساخته‌ی فرانسیس فورد کاپولا [۴] می‌شد که شخصاً هیچ‌وقت نتوانستم تا آخر تحمل‌اش کنم! نوسفراتو: یک سمفونی وحشت بدون این‌که تصور تئاتری فیلم‌شده را به ذهن متبادر کند، به‌شایستگی از پتانسیل بی‌حدوُحساب "سکون" برای ایجاد هراس سود می‌برد؛ فردریش ویلهلم مورنائو و فیلمبردارش به‌درستی پی برده بودند که نوسفراتو چنانچه بی‌حرکت بایستد و خیره‌خیره به مقابل‌اش زل بزند، هیئتی به‌مراتب هولناک‌تر خواهد داشت.

 

 

پیمان عباسی‌نیا

پنج‌شنبه ۵ آذر ۱۳۹۴

 

[۱]: ۹۴ سال؛ در ۱۹۲۱ فیلمبرداری و در ۱۹۲۲ اکران شد.

[۲]: گرچه منکر قابلِ شناسایی بودن برخی المان‌های سینمای اکسپرسیونیستی در آن نیستم.

[۳]: به‌منظور دسترسی به فهرستی کامل از فیلم‌ترسناک‌هایی که پیرامون‌شان دست‌به‌قلم شده‌ام، «این‌جا» را کلیک کنید.

[۴]: دراکولای برام استوکر (Bram Stoker's Dracula) [محصول ۱۹۹۲].

 

 

برای مطالعه‌ی شماره‌های دیگر، می‌توانید لینک زیر را کلیک کنید:

■ نگاهی به فیلم‌های برتر تاریخ سینما در صفحه‌ی "طعم سینما"


 تاريخ ارسال: 1394/9/5
کلید واژه‌ها:

نظرات خوانندگان
>>>منصور:

سلام. دیشب این فیلم رو مشاهده کردم. با توجه به اینکه از ماجرای داستان باخیر بودم و بارها نقدش رو خونده بودم و دراکولای 1992 فورد کاپولا رو هم دیده بودم تا حدی برخی صحنه هاش برام قابل پیش بینی بودن. از جمله صحنه ای که نوسفراتو بر روی عرشه کشتی ظاهر میشه. تو نقدی خوندم که اون زمان اکران فیلم، منتقدان فیلم این جوری درباره این صحنه، نظر مثبت خودشون رو ابراز کردن: " گویی باد سرد روز قیامت به نوسفراتو وزیده است..." در کل تماشای این فیلم صامت و سرشار از موسیقی برام جذاب بود. موسیقی فیلم هم شاهکاری هست که کاملا قابل رقابت با موسیقی فیلم های ژانر تعلیق و وحشت بسیار جدیدتر هست. به نظرم بی انصافی هست که دراکولای 1992 فورد کاپولا رو هم غیر قابل تحمل بدونیم. وفاداری فیلمنامه به اصل رمان دراکولای آقای برام استوکر شایان تحسینه. گفته میشه این فیلم بهترین دراکولای ساخته شده ( و نه ترسناکترین به نظر خودم) هست. صحنه سازی های فیلم بسیار عالی هستن. در نهایت نوسفراتو یک شاهکار از دوران آغازین سینما و دراکولای فورد کاپولا، ادامه دهنده لایقی برای این ژانر سینما هستند.

0+0-

چهارشنبه 5 خرداد 1395



>>>زینب کریمی بابااحمدی:

با سلام. خدا قوت! آقای الماسی‌نیای عزیز؛ صبح‌هایم را با خواندن سطرهای شما آغاز می‌کنم و هربار با خودم می‌گویم مرحبا به نویسنده‌ی این سطور جادویی... نقد فیلم فوق‌العاده‌ای نوشتید. به‌خاطر زاویه‌ی دید منحصربه‌فردتان هزاربار تبریک می‌گویم. متشکرم که می‌نویسید.

37+0-

شنبه 7 آذر 1394



>>>مجتبا:

:-O

36+0-

شنبه 7 آذر 1394



>>>نونا:

با سلام، در آرشیو پر و پیمان شما چه فیلم هایی پیدا می شود. بررسی اولین ها کار جالبی هست. امیدوارم شاهد اولین های تمام ژانرها با نقد شیوای شما باشیم. پاینده باشید

45+0-

جمعه 6 آذر 1394



>>>خادم:

متشکرم از برادر ارجمند برای نقد فیلم............

46+0-

جمعه 6 آذر 1394



>>>jim:

Hello my good friend. What movie are you my friend! Silent film ? It's kind of scary ! How strange !

46+0-

پنجشنبه 5 آذر 1394



>>>مریم:

خیلی هم خوب :) نمی‌دانید بایستی از او بترسید یا دوست‌اش بدارید و دل‌تان برایش بسوزد؟!

47+0-

پنجشنبه 5 آذر 1394



>>>eli:

LIKE

50+0-

پنجشنبه 5 آذر 1394



>>>ثمین:

وووووووووووووووووووووووووووواااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااایییییییییییییییییییییییی! بازم ترسناک!

51+0-

پنجشنبه 5 آذر 1394




فرم ارسال نظرات خوانندگان

نام (ضروري):
نظر شما (ضروري):
كد امنيتي (ضروري) :
كد امنيتي تركيبي از حروف كوچك انگليسي است. توجه داشته باشيد كه كد امنيتي به كوچك و بزرگ بودن حروف حساس است.